O varijetetima i kultivarima (hibridima)

Opis najpoznatijih varijeteta i hibrida.

Tipika (Typica)

Matična sorta arabike koja se iz Jemena širila po svetu. Prvo je stigla u Malabar u Indiji, a potom u Indoneziju od strane Holanđana. Potom je stigla i do Francuskih Antila i ostrva Martinik. Tipika je širenjem po svetu dobijala nove karakteristike prilagođavajući se novim staništima i prirodnim uslovima koje su ona pružala. Tako su nastajale prirodne sorte koje zovemo varijeteti, dok sorte nastale laboratorijskim ukrštanjem zovemo kultivari (hibridi). Poznati varijeteti tipike su: Kriolo, Arabigo, Vila Sarki, Kona, Pluma Haidalgo, Blu Mauntin, San Bernardo, San Ramon, Kent, Čikumalgu, Vila Lobos, Moka, Maragogipe, Parke Komun, Kreole, Garundang, Etiopski Harar, Etiopski Jirgačif, Etiopski Sidamo, Sidikalang... 

SL28

Kultivar koji je stvorio “Scott Labs” u Keniji 1931. godine od Tanganyika Resistant varijeteta iz severne Tanzanije. Odlikuje ga odličan ukus i izražena kiselost crne ribizle 

SL34

Kultivar koji je takođe stvorio “Scott Labs” od prirodnog varijeteta po imenu French Mission koji je rastao u Keniji. French Mission je zapravo Burbon koji je donet u afriku od strane francuskih misionara oko 1897. godine. Superioran kvalitet napitka (iako nizi od SL28), ali nije otporan na odredjene bolesti.

Etiopija Jirgačif (Ethiopia Yrgacheffe)

Prirodni varijeteti arabike (najčešće Tipike) koji se gaje u distriktu Jirgačif koji pripada oblasti Sidamo u južnoj Etiopiji. Gaji se oko 4500 varijeteta. Jirgačif, kao i Harar i Sidamo, zaštićeni su zakonom kao trejdmark države Etiopije. 

Burbon (Bourbon)

Nastao oko 1715. godine kada je Tipika doneta i zasađena na ostrvu Reinion (nekadašnje ostrvo Burbon), a potom u Latinsku Ameriku i Afriku. Poznajemo crveni i žuti burbon u zavisnosti od boje ploda. Daje 20-30% više roda u odnosu na inicijalnu Tipiku. Daje napitak koji je visoko ocenjen 

Katura (Caturra)

Otkrivena je 1935. godine u Brazilu. Ona je zavravo prirodna mutacija Burbona koja daje veći prinos od inicijalne sorte. U poređenju sa Burbonom, rast je kompaktniji, a vrlo često se svrstava i u patuljaste sorte. trenutno je manje prisutna u Brazilu, a mnogo više u Kolumbiji, Kostariki i Nikaragvi. Karakteriše je slabije ili srednje telo, oštrija kiselost, a ponekad i redukovana slatkoća 

Mundo Novo (Mundo Novo)

Kultivar nastao 1931. godine ukrštanjem crvenog Burbona i Tipike sa Sumatre. Odlikuju ga bujan rast i dobar prinos. 

Katuai (Catuai)

Kultivar nastao ukrštanjem Mundo Novo i Kature u Brazilu 1949. godine. 

Katukai (Catucai)

Kultivar nastao ukrštanjem Ikatu (nastao ukrštanjem Burbona i Robuste pa zatim ukrštanjem tako nastalog hibrida sa Mundo Novo) i Katuai. Poznajemo ga u žutoj i crvenoj varijanti. Zbog genetskog prisustva robuste otporan je na mnoge bolesti. Pogodan je za gajenje na područja deficitarna vodom. 

Maragogipe (Maragogype)

Prirodni varijetet Tipike, prvi put otkriven kod mesta Maragogipe u Brazilu. Raste na velikim nadmorskim visinama i daje izrazito krupna zrna koja su poznata pod nazivom “elephant bean”. Gaji se najviše u Brazilu i Centralnoj Americi 

Katimor (Catimor)

Kultivar nastao ukrštanjem Kature ili Katuai sa Timorskim hibridom (nastao ukrštanjem arabike i robuste - arabusta). Karakteriše ga patuljastiji rast kao kod Kature, a otpornost kao kod robuste. Zbog genetske linije robuste obično je šoljica ove kafe niže ocenjena u odnosu na ostale arabike. 

S795 

Najčešće gajena arabika (kultivar) u Indiji i jugoistočnoj Aziji. Izbalansirana je sa notama moke. Nastala je ukrštanjem Kenta (prirodnog varijeteta tipike iz Indije) i kultivara S288 (medjuvrsni hibrid Arabike i Liberike) 

Sulavesi-Kalosi (Sulawesi-Kalossi)

Ovo je zapravo S795 uzgajan na velikim nadmorskim visinama na ostrvu Sulavesi u Indoneziji. Kalosi je mali grad u centralnom delu ostrva. Ova kafa daje puno i bogato telo, dobro izbalansiranu kiselost i multidimenzionalni karakter. Dakle ova kafa zapravo nije kao zasebni kultivar ili varijetet već S795 uzgajan u tom regionu.

Plava planina (Blue Mountain)

Varijetet Tipike koji je pokazao otpornost na bolesti koje napadaju bobice. Jamajka je poznata po ovom varijetetu koji je izrazitog kvaliteta.

Aruša (Arusha)

Varijetet French Mission tipike. Najviše se gaji na planini Meru u Tanzaniji i u Papui Novoj Gvineji.

Napomena: Kada govorimo o kafi iz Kolumbije, obično srećemo termine Ekselso i Suprimo. Ovi nazivi se ne odnose na varijetete ili kultivare kafe vec odredjuju ocenu kvaliteta i veličine zrna krajnjeg proizvoda obrade kafe. Ovi nazivi ukazuju na to da su sva zrna zelene kafe ručno probrana pri čemu su sva defektna zrna odstanjena kao i sva druga strana tela. Ekselso kafa je nesto sitnijeg zrna od Suprimo kafe.

Razlike izmedju arabike i robuste

1. Dve vrste kafe koje se najviše gaje su Coffea Arabica i Coffea Canephora var. Robusta
   
   Coffea Arabica
   Najstarija vrsta kafe u komercijalnoj upotrebi. Potiče iz Etiopije i južnog Sudana. Nekada je činila preko 80% proizvodnje, ali je danas ta brojka malo iznad 50%. Nije otporna na bolesti, gaji se na visinama iznad 800m (do nekih 2500m) uz količinu padavina 1500-2000mm godišnje i umerenu temperaturu 15-25 stepeni. Drvo daje manje ploda, osetljivija je i skuplja, ali je zato cenjenija jer ima manje gorčine i oporosti, više aroma i esencijalnih ulja (18%) i šećera (8%), a manje kofeina (0,8-1,5%). Biljka je samooprašujuća, a plodovi sazrevaju 7-9 meseci. Visok sadržaj masti u zrnu (15-17%) daje glatku i elastičnu strukturu. Sadrži manje hlorogene kiseline. Raste u Srednjoj i Južnoj Americi, Africi, jugoistočnoj Aziji i Australiji.
   
   Coffea Canephora (var. robusta)
2. Potiče sa zapadne obale subsaharske Afrike, iz oblasti Gvineje, Ugande i Sudana. Otkrivena je krajem 19. veka u Kongu i tada počinje njena komercijalna priozvodnja. Raste počevši na visinama od oko 200m pa naviše (do oko 900m), uz količinu padavina 2000-3000mm godišnje i višu temperaturu (20-30 stepeni). Otporna je na bolesti, drvo daje više ploda i jeftinija je, ali je gorča i oporija, ima manje esencijalnih ulja (8%) i šećera (5%), kao i više kofeina (1,7-4%). Potrebno joj je unakrsno oprašivanje, a plodovi sazrevaju 10-11 meseci. Nizak sadržaj masti u zrnu 10-12% daje gustu penu. Ima veći sadržaj hlorogene kiseline. Raste u centralnoj i zapadnoj Africi, jugoistočnoj Aziji, Indoneziji, Vijetnamu i Brazilu. Zbog svojih karakteristika i slabijeg spektra aroma, obično se meša sa arabikom ili se koristi za instant kafu. Takođe, ne treba nikako robustu shvatiti kao lošu kafu jer postoje veoma kvalitetne sorte robuste čija je cena u rangu najskupljih arabika. 
3. 
   Pored ove dve vrste kafe poznajemo jos neke kao što su Coffea Liberica i Coffea Excelsa, ali one nisu  stekle popularnost arabike i robuste.
   
   Evo i par slika:
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   

   

   Coffea Arabica

   
   

   

   Coffea Canephora var. Robusta

   
   

Kako rade manuelni aparati

La Pavoni je jedna od najpoznatijih marki ovakvih aparata koji funkcionišu po principu klipa i poluge. Ovakvi aparati nemaju pumpu za vodu već se pritisak dobija ručnim istiskivanjem vode iz klipa uz pomoć poluge. Evo i demonstracije takvog "old fashion" aparata.
Link: https://www.youtube.com/watch?v=Y6bXjnUr4fE&t=200s

Porodično stablo kafe

Ovo je najpotpunije porodično stablo koje sam pronašao

Naravno, nisu svi varijeteti i hibridi prikazani, ali bar većina jeste.

Kratak istorijat kafe

1.     Postoje brojne legende koje govore ko je i kako krenuo da pravi napitke od kafe. Iako kafa potiče iz Etiopije i južnog Sudana, najraniji pisani tekstovi spominju kuvanje kafe u Jemenu sredinom 15. veka, odakle se ona širi Arapskim svetom. U Evropu dolazi početkom 17. veka. Prve kafane se otvaraju u Veneciji (1645), Londonu (1652), Parizu (1672) i Beču (1683).
   U periodu između 1690-1700, Holanđani sade sadnice kafe u svojim kolinijama na Javi i Sumatri. Jedan izdanak poklanjaju francuskom kralju, koji ga sadi u Kraljevskoj botaničkoj bašti u Parizu, odakle se mlade biljke odnose na ostrvo Burbon (danas Reinion), a odatle se šire francuskim kolinijama u Centralnoj Americi. U prvoj polovini 18. veka, Portugalci donose kafu u Brazil, Britanci na Cejlon i Kubu, a Španci u Kolumbiju, ali Francuzu imaju primat u proizvodnji kafe zbog ranijeg početka gajenja – sredinom 18. veka, više od polovine svetske proizvodnje kafe se dešava u francuskim kolonijama. U Brazilu, ekspanzija sadnje kafe počinje tek po osamostaljenju od Portugala 1822 – celih 100 godina od kada su prve sadnice zasađene.
   Danas, kafa je drugi najtrgovaniji proizvod na svetskim berzama, posle nafte i od nje u velikom procentu zavise privrede većine zemalja Centralne Amerike, kao i neke zemlje Južne Amerike i Afrike. 
   
   Evo i dve mape širenja kafe po svetu.
   
   
   
   
   
   
   
   

Ukratko o biljci Coffea

    Coffea je biljka cvetnica iz porodice Rubiaceae. Seme njenih plodova (trešanja) nazivamo kafom i koristimo za dobijanje raznih napitaka.
Drvo kafe raste u tropskom pojasu između 23 stepena severne i 23 stepena južne geografske širine. Zahteva toplu klimu sa temperaturama ne nižim od 12 stepeni i velikom količinom padavina koja je ravnomerno raspoređena tokom godine. Može se gajiti u rasponu od nivoa mora do na visinamo od preko 2000m.
U divljini, drvo dostiže visinu od 12 metara, ali se na plantažavam mahom skraćuje na 2,5-3m zbog lakšeg održavanja i branja. Prve plodove daje već posle 3-5 godina i može se kultivirati 40-60 godina, mada drvo može doživeti i 100. Grane su pune grozdova belog cveta, čiji miris podseća na jasmin, dok je sam plod žute ili tamno crvene boje i dugo sazreva (do čak 9 meseci).